Awers – co to jest i jak rozpoznać tę stronę monety?

Awers to główna, oficjalna strona monety, zawierająca symbole emitenta – najczęściej godło, nazwę państwa, portret lub imię panującego. Najszybszym sposobem na jego rozpoznanie jest odszukanie niezmiennego znaku państwowego, takiego jak Orzeł Biały na polskich monetach. Wątpliwości pojawiają się zwłaszcza przy monetach euro, gdzie obie strony mają odmienne funkcje. Poniżej znajdziesz wyjaśnienie pojęć oraz sprawdzone wskazówki do samodzielnego rozpoznawania stron.

Awers i rewers – co oznaczają te pojęcia?

Obie strony zdobionego płaskiego przedmiotu, jeśli są swobodnie dostępne, tworzą nierozłączną parę. Ta ważniejsza, oficjalna część bywa nazywana stroną przednią lub prawą, natomiast część uzupełniająca to strona tylna lub lewa. W numizmatyce dotyczy to przede wszystkim monet, ale pojęcia te pojawiają się również przy medalach, orderach, odznakach, plakietkach, grafikach, sztandarach czy ołtarzach skrzydłowych. W praktyce stosuje się je także wobec:

• monet i banknotów,
• dokumentów ozdobnych,
• obrazów i rycin,
• ręcznie zdobionych druków oraz haftów,
• przedmiotów liturgicznych.

Słowo pierwsze wywodzi się z francuskiego avers, a dalej z łacińskiego adversus, co tłumaczy się jako „zwrócony w przód”. Drugie pochodzi od łacińskiego reversus, czyli „odwrócony”. Takie znaczenie dobrze oddaje relację obu powierzchni: główna jest zwrócona do patrzącego, a tylna stanowi jej odwrotność. Definicję słownikową potwierdza Słownik języka polskiego PWN, wskazując na przednią stronę monety lub medalu oraz prawą, wierzchnią stronę czegoś.

Poza numizmatyką termin rewers bywa używany w bankowości jako dokument potwierdzający dług, na przykład pokwitowanie za pieniądze do zwrotu. Gdy zawiera termin zwrotu, nazywa się go również skryptem dłużnym. To znaczenie nie wpływa jednak na rozpoznawanie stron monety.

Jak rozpoznać główną stronę monety?

W polskiej terminologii numizmatycznej przyjmuje się, że główna strona zawiera podstawę prawną wybicia danego pieniądza. To na niej umieszcza się elementy potwierdzające, kto odpowiada za emisję. Dzięki temu pełni ona funkcję urzędowej wizytówki.

Symbole emitenta i podstawa prawna

Za rozpoznanie tej strony odpowiada przede wszystkim obecność symbolu emitenta. W praktyce są to stałe oznaczenia, takie jak:

• portret panującego,
• imię panującego,
• herb państwa,
• nazwa państwa,
• początek legendy.

Stałe elementy graficzne

Mimo że wzory monet zmieniają się w czasie, główna strona w obrębie jednego emitenta pozostaje zwykle bardziej powtarzalna niż druga. Występują na niej niezmienne elementy graficzne, wspólne dla wielu nominałów lub całej serii. Dzięki temu nawet przy częściowo wytartym egzemplarzu łatwiej określić, która część jest urzędowa.

Polskie monety i Orzeł Biały

Przy polskich złotówkach pomaga wizerunek Orła Białego ustalony dla godła Rzeczypospolitej Polskiej. Pod nim znajduje się rok emisji, a w otoku napis „RZECZPOSPOLITA POLSKA”. Tę zasadę potwierdza Narodowy Bank Polski. Przy losowaniu metodą rzutu monetą pada pytanie „orzeł czy reszka?”, ponieważ orzeł znajduje się po stronie głównej, a reszka jest potocznym synonimem drugiej strony.

Co zawiera druga strona monety?

Druga strona stanowi przeciwwagę dla oficjalnej części i najczęściej jest bardziej zróżnicowana graficznie. To na niej umieszcza się dodatkowe informacje o okolicznościach wybicia, motywy historyczne, postacie mitologiczne, zwierzęta czy inne symbole narodowe. Nominał co do zasady trafia na odwrotną stronę, ale nie jest to sztywna reguła.

Nie warto więc kierować się wyłącznie oznaczeniem wartości, choć wiele osób właśnie stronę z nominałem błędnie uznaje za awers. W rzeczywistości odwrotna strona może zawierać między innymi:

• motywy graficzne, na przykład sceny historyczne lub postacie mitologiczne,
• symbole narodowe i elementy kultury danego kraju,
• informacje o okazji emisji, takie jak rocznice,
• próbę złota w przypadku monet bulionowych,
• znak mennicy lub nazwę serii kolekcjonerskiej.

Różnice między obiema stronami widać w bezpośrednim zestawieniu:

Jak porządkują to przepisy w monetach euro i polskich?

Monety euro są nietypowe, ponieważ mają wspólną stronę z nominałem, zwaną stroną europejską, oraz drugą, zależną od kraju emisji, czyli stronę narodową. Unijne prawodawstwo uznaje stronę narodową za awers, a wspólną stronę europejską za rewers. Takie samo stanowisko przyjmuje Narodowy Bank Polski.

W monetach euro awersem jest strona narodowa, natomiast rewersem wspólna strona europejska z nominałem.

Podstawą jest zalecenie Komisji Europejskiej z 29 września 2003 roku, opublikowane w Dzienniku Urzędowym UE L 264 z 15 października 2003 roku na stronach 38–39. W wielu polskich międzywojennych i powojennych aktach prawnych bywało odwrotnie – wtedy za stronę główną uznawano część z nominałem, a za odwrotną część z orłem. Ta rozbieżność pokazuje, skąd biorą się częste pomyłki w języku potocznym.

Monety obiegowe i kolekcjonerskie

NBP stosuje w monetach obiegowych i kolekcjonerskich zasadę, że urzędowa strona przedstawia wizerunek orła ustalony dla godła Rzeczypospolitej Polskiej. Druga strona daje większą swobodę artystyczną i nawiązuje do tematu emisji. Przykładem mogą być monety 50 zł z serii Skarby Stanisława Augusta, w których odwrotna strona pokazuje rozbudowane motywy historyczne.

Przykłady z innych krajów

Rewersy monet z różnych państw bywają bardzo zróżnicowane. Na niemieckich monetach euro pojawia się Brama Brandenburska, a na francuskich drzewo życia. W przypadku monet bulionowych, takich jak Krugerrand, na stronie głównej znajduje się wizerunek Paula Krugera, byłego prezydenta RPA. Strona odwrotna zawiera tam informacje o próbie złota, rok wybicia, nominał oraz kraj pochodzenia. Brytyjska moneta Britannia na odwrocie odwołuje się natomiast do postaci Britannii, symbolizującej siłę i jedność Wielkiej Brytanii.

Jakie elementy budują monetę poza dwiema stronami?

Trzecia powierzchnia to bok monety, nazywany również rantem. Może być gładki, ząbkowany, moletowany nieregularnie albo na przemian gładki i ząbkowany. Czasem umieszcza się na nim napis, jak w monetach 50 zł z serii Skarby Stanisława Augusta. Wykończenie boku ma znaczenie praktyczne, ponieważ pomaga osobom niewidomym i niedowidzącym rozróżniać nominały dotykiem.

Budowę powierzchni uzupełniają też inne terminy. Warto znać przede wszystkim:

• krawędź oddzielającą bok od obu stron,
• otok, czyli linię biegnącą wzdłuż krawędzi i chroniącą przed wytarciem,
• pole monety, czyli jej środkową część,
• egzergę, czyli dolną część pola oddzieloną poziomą linią,
• legendę, czyli napis umieszczony na stronie głównej lub odwrotnej,
• znak menniczy informujący o miejscu wybicia monety.