Zarządzanie kryzysowe to działalność organów administracji publicznej będąca elementem kierowania bezpieczeństwem narodowym. Obejmuje zapobieganie sytuacjom kryzysowym, przygotowanie do przejęcia nad nimi kontroli, reagowanie oraz usuwanie skutków i odtwarzanie zasobów infrastruktury krytycznej.
Co to jest zarządzanie kryzysowe?
Podstawą prawną systemu jest Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym. Nie chodzi tu o zarządzanie kryzysem w przedsiębiorstwie, lecz o zorganizowany mechanizm działania państwa, samorządu, służb oraz innych podmiotów odpowiedzialnych za bezpieczeństwo ludzi i ciągłość funkcjonowania państwa.
System obejmuje działania podejmowane przed wystąpieniem zagrożenia, w czasie jego trwania oraz po ustąpieniu bezpośredniego niebezpieczeństwa. Jego celem jest ograniczenie strat, zapewnienie pomocy poszkodowanym i możliwie szybkie przywrócenie podstawowych funkcji danego obszaru.
Sytuacja kryzysowa i infrastruktura krytyczna
Sytuacja kryzysowa to zdarzenie, które negatywnie wpływa na bezpieczeństwo ludzi, mienie w znacznych rozmiarach lub środowisko, a jednocześnie powoduje znaczne ograniczenia w działaniu właściwych organów administracji publicznej z powodu niewystarczających sił i środków.
Drugim ważnym pojęciem jest infrastruktura krytyczna. Obejmuje ona systemy oraz powiązane z nimi obiekty, urządzenia, instalacje i usługi, które mają znaczenie dla bezpieczeństwa państwa i obywateli, a także dla sprawnego działania administracji, instytucji i przedsiębiorców. W jej skład wchodzą między innymi:
- systemy zaopatrzenia w energię, surowce energetyczne i paliwa
- systemy łączności oraz sieci teleinformatyczne
- systemy finansowe
- systemy zaopatrzenia w wodę
- systemy ochrony zdrowia
- systemy transportowe
- systemy ratownicze
- systemy zapewniające ciągłość działania administracji publicznej
- obiekty i instalacje związane z substancjami chemicznymi i promieniotwórczymi
Ochrona tej infrastruktury jest częścią zarządzania kryzysowego, ponieważ jej uszkodzenie może zakłócić funkcjonowanie całych społeczności albo podstawowych usług publicznych.
Jakie są cztery fazy zarządzania kryzysowego?
Zarządzanie kryzysowe działa w czterech powiązanych fazach. Nie są one wyłącznie chronologicznym opisem reakcji na katastrofę. Tworzą cykl, w którym wnioski z jednego zdarzenia powinny wpływać na kolejne działania planistyczne i organizacyjne.
| Faza | Główny cel |
|---|---|
| Zapobieganie | Zmniejszenie prawdopodobieństwa wystąpienia sytuacji kryzysowej albo ograniczenie jej skutków. |
| Przygotowanie | Planowanie działań, tworzenie zasobów, szkolenia, ćwiczenia i organizowanie systemu reagowania. |
| Reagowanie | Udzielenie pomocy poszkodowanym, zahamowanie rozwoju zagrożenia oraz ograniczenie strat i zniszczeń. |
| Odbudowa | Przywrócenie zdolności reagowania, odtworzenie zapasów i odbudowa kluczowej infrastruktury. |
Zapobieganie obejmuje przedsięwzięcia ograniczające ryzyko, na przykład działania planistyczne, ochronę infrastruktury lub rozwiązania zmniejszające skutki potencjalnych zagrożeń. Przygotowanie polega na opracowaniu planów, zgromadzeniu sił i środków oraz przeprowadzeniu szkoleń i ćwiczeń.
W fazie reagowania administracja i służby podejmują działania bezpośrednio po wystąpieniu zagrożenia. Chodzi o ratowanie życia i zdrowia, ograniczenie dalszych zniszczeń oraz zapewnienie przepływu informacji. Odbudowa nie oznacza tylko naprawy uszkodzonych obiektów. Obejmuje także odtworzenie zasobów ratowniczych i przywrócenie zdolności systemu do działania.
[ picture_1 ]
Kto odpowiada za zarządzanie kryzysowe?
Odpowiedzialność jest rozdzielona między poszczególne szczeble administracji. Na poziomie państwa zarządzanie kryzysowe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej sprawuje Rada Ministrów. W sytuacjach wymagających natychmiastowego działania zadania te wykonuje minister właściwy do spraw wewnętrznych, który informuje o podjętych czynnościach Prezesa Rady Ministrów.
Na terenie województwa organem właściwym jest wojewoda. Wykonuje zadania przy pomocy urzędu wojewódzkiego oraz zespolonych służb, inspekcji i straży. Na poziomie powiatu odpowiada starosta jako przewodniczący zarządu powiatu.
Najbliżej mieszkańców działa szczebel gminny. Organem właściwym jest wójt, burmistrz albo prezydent miasta. Na tym poziomie kieruje się monitorowaniem, planowaniem, reagowaniem i usuwaniem skutków zagrożeń na obszarze gminy. W realizacji zadań pomaga mu Gminny Zespół Zarządzania Kryzysowego, powoływany i organizowany przez właściwy organ wykonawczy gminy.
Organy administracji współpracują z centrami zarządzania kryzysowego, służbami ratowniczymi, podmiotami monitorującymi zagrożenia oraz operatorami infrastruktury krytycznej. Rządowe Centrum Bezpieczeństwa wspiera funkcjonowanie systemu na poziomie krajowym, między innymi w zakresie wymiany informacji i koordynacji działań.
Jak zmieniają się współczesne zagrożenia?
Zakres zarządzania kryzysowego wykracza poza tradycyjne zdarzenia, takie jak powódź, pożar, epidemia czy rozległa awaria. System musi uwzględniać także terroryzm, cyberzagrożenia, dezinformację i zagrożenia hybrydowe, które mogą łączyć działania fizyczne, informacyjne i cyfrowe.
Zmiana charakteru zagrożeń wymaga aktualizowania planów, procedur oraz sposobów współpracy między administracją, służbami i operatorami infrastruktury krytycznej. Dlatego zarządzanie kryzysowe jest procesem ciągłym, a nie działaniem uruchamianym dopiero po wystąpieniu katastrofy.
Najprościej ujmując, jest to państwowy system organizowania bezpieczeństwa przed kryzysem, w jego trakcie i po jego zakończeniu. Jego skuteczność zależy od podziału kompetencji, przygotowania administracji oraz sprawnej współpracy wszystkich szczebli.
