Historia banknotów – ewolucja pieniądza papierowego na świecie

Historia banknotów zaczyna się w starożytnych Chinach, gdzie już za dynastii Tang pojawiły się pierwsze certyfikaty kupieckie zwane latającymi pieniędzmi. Prawdziwy pieniądz papierowy narodził się jednak w Europie dopiero w XVII wieku, a jego ewolucja trwa do dziś. Poznaj najważniejsze fakty dotyczące tej niezwykłej formy płatności.

Jak narodził się pieniądz papierowy w Chinach?

Zanim zaczęto używać papierowych środków wymiany, w powszechnym obiegu funkcjonował pieniądz kruszcowy, czyli monety bite w metalach, często szlachetnych. Upowszechnienie nowej formy płatności nie byłoby możliwe bez wcześniejszego wynalezienia i udoskonalenia technik produkcji papieru oraz druku. Mimo oczywistych korzyści, masowe zastosowanie pieniędzy papierowych zajęło całe stulecia.

Za protoplastów banknotów uznaje się tak zwane pieniądze lekkie, wykonane z pergaminu, które pojawiły się około 118 roku p.n.e. za panowania dynastii Han. Były to dokumenty o niejasnej funkcji – prawdopodobnie weksle, kwity depozytowe lub instrumenty podatkowe. Nie weszły do szerokiego obiegu, a żaden z egzemplarzy nie zachował się do współczesności.

W czasach dynastii Tang, obejmującej lata 618–907, funkcjonowały natomiast feiqian, czyli tak zwane latające pieniądze. Były to certyfikaty kupieckie umożliwiające zdeponowanie monet w skarbcu jednej prowincji i odebranie ekwiwalentu w innej. Te dokumenty nie były środkiem powszechnego użytku, choć mogły być przekazywane dalej. Co ciekawe, ich wartość rynkowa potrafiła być nawet o kilkadziesiąt procent niższa od wartości nominalnej, a termin ważności wynosił zaledwie trzy lata.

Pieniądze z kory morwy za dynastii Song

Okres dynastii Song przypada na lata 960–1279 i to właśnie wtedy powstały pierwsze prawdziwe pieniądze papierowe, które oficjalnie uznano za powszechny środek wymiany obok monet. Produkowano je z kory morwy. Władze poszczególnych prowincji emitowały własne serie – w Syczuanie jiaozi w formie weksli własnych, a w innych częściach państwa huizi.

Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że pierwotne pieniądze papierowe powszechnego użytku miały niższą wartość niż wynikało to z ich nominału. Oryginalne egzemplarze nie dotrwały do dziś, ale zachowały się płyty drukarskie, z których później wykonywano reprodukcje. To pokazuje, jak duże znaczenie dla rozwoju tej formy pieniądza miały techniki drukarskie.

Reforma za dynastii Ming i banknot 1000 wen

Za panowania dynastii Ming, trwającego od 1368 do 1644 roku, doszło do wielkiej inflacji wywołanej nadmierną emisją pieniędzy bez odpowiedniego pokrycia w kruszcu. W 1375 roku przeprowadzono reformę walutową, wprowadzając do obiegu cenny banknot Wielkich Mingów o nominale 1000 miedziaków wen. Nominał chińskich pieniędzy papierowych wyrażano w miedziakach wen lub wiązkach, przy czym jedna wiązka guan, później nazywana jiao, odpowiadała właśnie tysiącowi wen.

Z tego okresu zachował się oryginalny egzemplarz o wymiarach 22,2 na 34,1 centymetra, znajdujący się w zbiorach British Museum. Jego wielkość była imponująca, ale nie rekordowa – późniejsze emisje bywały jeszcze większe.

Kiedy banknoty dotarły do Europy?

Europejczycy dowiedzieli się o istnieniu pieniędzy papierowych dzięki relacjom Marco Polo, jednak traktowali to rozwiązanie jako egzotyczną ciekawostkę. Średniowieczni handlarze z Włoch i Flandrii już w XIV wieku używali weksli zwanych nota di banco, które z czasem stały się protoplastami banknotów. Początkowo były to dokumenty imienne, później zaczęto wystawiać je na okaziciela.

Za pierwszy znany europejski przykład użycia pieniądza papierowego uznaje się monety tekturowe sporządzone z okładek ksiąg parafialnych. Tłoczono je w 1574 roku podczas oblężenia Lejdy przez wojska hiszpańskie. Ta awaryjna emisja miała wartość 5 stuiverów, czyli ćwierć guldena.

Szwecja i ciężkie platmynty

Siedemnastowieczna Szwecja borykała się z poważnym brakiem złota i srebra, dlatego do systemu monetarnego dodano miedź. Przyjęta zasada mówiła, że ilość kruszcu w monecie musi odpowiadać jej wartości nominalnej. Efektem tego były platmynty, czyli ogromne płyty miedziane, których waga dochodziła nawet do 20 kilogramów.

W 1688 roku powołano Szwedzki Bank Państwowy, który przyjmował te ciężkie środki płatnicze w depozyt i wydawał pokwitowania na okaziciela. Kwitami tymi można było obracać jak zwykłymi pieniędzmi. Zachowały się egzemplarze o nominałach 8 dalerów z 1685 roku, a także 10 dalerów z 1662 roku oraz 25, 50 i 100 dalerów.

Anglia i powstanie paradygmatu złota

W 1694 roku powstał Bank Anglii, który emitował kwity wymienialne na złoto. Początkowo były one w stu procentach pokryte kruszcem, ale z czasem zauważono, że posiadacze banknotów nie zgłaszają się po wypłatę jednocześnie. Zaczęto więc drukować więcej pieniędzy, niż wynosiło pokrycie w złocie, co doprowadziło do pierwszych spekulacji i panik finansowych.

W 1844 roku w Anglii formalnie ustanowiono system parytetu złota, będący pierwszym ogólnoświatowym systemem walutowym.

Ten mechanizm funkcjonował do I wojny światowej, a ostatecznie wygasł podczas II wojny światowej, gdy zawieszono wymienialność walut na kruszec. Ostatnim państwem, które zakończyło wymienialność swojej waluty na złoto, były Stany Zjednoczone Ameryki w 1971 roku. Od tego momentu słowo banknot straciło swoje pierwotne znaczenie i stało się synonimem biletu skarbowego.

Pierwsze polskie bilety skarbowe

W Polsce pierwsze banknoty, nazywane biletami skarbowymi, wprowadzono do obiegu 16 sierpnia 1794 roku w Warszawie, podczas insurekcji kościuszkowskiej. Miały one finansować prowadzenie walk powstańczych z Rosją. Znane są egzemplarze o wartości 5 złotych i 4 złotych, które dziś stanowią cenne obiekty kolekcjonerskie.

Jak wyglądała emisja banknotów na przestrzeni wieków?

Powszechne stosowanie banknotów wymienialnych na kruszec rozpoczęło się dopiero w XIX wieku. Wcześniej prawo emisji miał praktycznie każdy bank, a przyjmowanie i wymiana na pieniądz kruszcowy zależały wyłącznie od dobrej woli stron. Obowiązek używania rządowych banknotów pojawił się w USA w czasie wojny secesyjnej, gdy na tak zwanych greenbackach umieszczono klauzulę legal tender, czyli prawny środek płatniczy.

Z czasem uporządkowano zasady emisji pieniędzy, przyznając wyłączne prawo do tego bankom centralnym. Obecnie banki komercyjne w niektórych krajach, jak Anglia z funtem Świętej Heleny czy Hongkong z dolarem Hongkongu, mogą emitować własne banknoty, ale są one ściśle związane z walutą oficjalną lub gwarantowane przez rząd i bank centralny.

Historia fałszerstw pieniędzy

Proceder fałszowania pieniędzy istnieje od początku ich emitowania. W Europie przez długi czas traktowano go pobłażliwie, dopóki nie zaczął przynosić dużych strat i godzić w interesy państw. Repertuar kar był wyjątkowo brutalny – stosowano palenie na stosie, rzucanie zwierzętom na pożarcie, wlewanie roztopionego ołowiu do gardeł, obcinanie kończyn, topienie czy wrzucanie do wrzątku.

W Polsce za fałszowanie pierwszych banknotów przewidywano karę śmierci i konfiskatę majątku. Wprowadzenie banknotów sprawiło, że podrabianie monet stało się nieopłacalne, więc przestępcy zajęli się fałszowaniem pieniędzy papierowych. Paradoksalnie, największymi fałszerzami bywali sami emitenci, którzy drukując nadmierne ilości środków płatniczych, narażali się na utratę zaufania, a nawet życie.

Fałszerstwo wykorzystywano także jako narzędzie walki ekonomicznej. III Rzesza podrabiała funty szterlingi, a na terenie Generalnej Guberni fałszowano niemieckie nadruki na polskich banknotach 100-złotowych z wizerunkiem księcia Józefa Poniatowskiego. W Anglii na potrzeby polskiego podziemia podrabiano banknoty o nominałach 50 i 500 złotych zwane potocznie góralami. Znane są również falsyfikaty dwumarkowe z Getta Łódzkiego.

Jak ustalano wielkość nominałów?

Początkowo banknoty były emitowane w wysokich nominałach, zakładając, że korzystać z nich będą wyłącznie osoby zamożne. Biedniejsza część społeczeństwa posługiwała się bilonem. Przykładem jest banknot o nominale 500 rubli rosyjskich z 1912 roku, który odpowiadał kilkumiesięcznym zarobkom oficera armii rosyjskiej. Takie rozwiązanie wywoływało negatywne skutki psychologiczne, gdy najwyższy nominał był nieosiągalny dla większości obywateli.

Obowiązująca do dziś zasada mówi, że najwyższy nominał w obiegu danego kraju nie powinien przekraczać poziomu średniej płacy.

W literaturze stosuje się różne określenia pieniądza papierowego, takie jak banknot, bilet bankowy, bon skarbowy czy bilet skarbowy. Obecnie są one synonimami, choć pierwotnie miały odmienne znaczenia. Na polskich banknotach do 1982 roku widniał napis Bilety Narodowego Banku Polskiego są prawnym środkiem płatniczym w Polsce, natomiast po tym roku zmieniono go na Banknoty emitowane przez Narodowy Bank Polski są prawnym środkiem płatniczym w Polsce.

Jak produkuje się współczesne banknoty?

Produkcja banknotów to skomplikowany proces wymagający zaawansowanych technologii i strategicznych zabezpieczeń. Udział banknotów w wartości gotówki w obiegu w Polsce i strefie euro wynosi 97–98 procent, dlatego wytwarzanie uznaje się za działalność o strategicznym znaczeniu dla interesu bezpieczeństwa państwa oraz stabilności systemu płatniczego. Tym zajmuje się między innymi Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych, zlokalizowana przy ulicy Sanguszki 1 w Warszawie.

Do produkcji stosuje się specjalny papier banknotowy, wytwarzany ze ścieru drzewnego, celulozy i surowca włóknistego, na przykład szmat bawełnianych. Coraz częściej wykorzystuje się też podłoże polimerowe, które jest trwalsze i bardziej ekologiczne. Pionierem banknotów z tworzyw sztucznych była Australia, a jej śladem poszły Kanada, Wielka Brytania i Nowa Zelandia.

Każdy banknot ma dwie strony – awers, czyli stronę przednią, oraz rewers, czyli stronę odwrotną. Na awersie bezwzględnie znajdują się informacja pisemna o emitencie, nominał oraz motywy dekoracyjne kojarzące się z krajem pochodzenia. Umieszcza się tam także znaki dla osób niewidomych, nazwę emitenta i podpis prezesa banku centralnego. Przy nazwie Europejskiego Banku Centralnego na banknotach euro stosuje się trzyliterowe skróty w pięciu językach.

Techniki druku stosowane w produkcji

Proces produkcyjny rozpoczyna się od druku offsetowego, w którym płyty drukowe wykonywane są na specjalnych naświetlarkach z rozdzielczością 8000 dpi i dokładnością 0,05 mikrona. Maszyny supersymultaniczne, produkowane przez firmę KBA, zadrukowują obie strony banknotu jednocześnie, przenosząc farbę z czterech płyt na każdą stronę. Nie używa się farb procesowych, lecz spotowych, a sam druk jest wyłącznie liniowy, nie rastrowy.

Kolejnym etapem jest hot-stamping, czyli typograficzne przenoszenie hologramu lub folii metalicznej. Farbę zmienną optycznie nadrukowuje się natomiast sitodrukiem, co daje efekt kątowy, czyli zmianę barwy w zależności od kąta obserwacji. Najbardziej charakterystyczną techniką dla banknotów jest wklęsłodruk w odmianie intaglio, gdzie farba przenoszona jest z grawerowanej płyty niklowej pod naciskiem kilkuset kilogramów na centymetr kwadratowy. Dzięki temu na powierzchni banknotu powstają wyczuwalne w dotyku przetłoczenia, a motyw staje się wypukły.

Ostatni etap to druk typograficzny, podczas którego banknot otrzymuje indywidualny numer seryjny przy użyciu numeratora. Cały proces wymaga precyzji, gdyż warstwa farby po wklęsłodruku schnie nawet dobę przed dalszą obróbką. Poniżej przedstawiono chronologię poszczególnych etapów produkcji:

• druk offsetowy – nakładanie tła i elementów płaskich z rozdzielczością 8000 dpi,
• hot-stamping – przenoszenie hologramu lub folii zmiennej optycznie,
• druk sitowy – nadrukowywanie farby zmiennej optycznie,
• wklęsłodruk intaglio – tworzenie wypukłych elementów z wysokim odwzorowaniem detali,
• druk typograficzny – numerowanie każdego banknotu indywidualnym numerem seryjnym.

Zabezpieczenia przed fałszerstwem

Banknoty należą do grupy druków zabezpieczonych i posiadają wiele warstw ochronnych. Należą do nich znak wodny, hologram, mikrodruk, nitka zabezpieczająca, recto-verso oraz farba zmienna optycznie, a także elementy widoczne w świetle UV i podczerwieni. Na banknocie 20 USD nad ramieniem wizerunku Andrew Jacksona umieszczony jest mikrotekst The United States of America 20 USA 20 USA.

Na polskim banknocie o nominale 200 złotych po denominacji z 1995 roku znajduje się wiele zabezpieczeń. Opis od strony awersu obejmuje folię hot-stamping metaliczną ze wzorem holograficznym NBP 200, wypukłości wynikające z druku stalorytniczego, znak wodny z wizerunkiem Zygmunta Starego, nitkę zabezpieczającą z napisem 200 zł oraz nadruk farbą zmienną optycznie – wieniec laurowy przy prawym marginesie.

Przetłoczenie przy dolnym prawym rogu oglądane pod różnym kątem ukazuje w owalu koronę lub liczbę 200, co nazywa się podwójnym efektem kątowym. W świetle UV widoczne są elementy w lewym górnym rogu, a od strony rewersu zabezpieczenie farbą widoczną w podczerwieni ukazuje tylko połowę rysunku orła. Część zabezpieczeń pozostaje utajniona i stanowi ścisłą tajemnicę banków centralnych.

Co wiadomo o historii polskich banknotów?

Historia polskiego pieniądza papierowego obfituje w unikalne emisje i tajne projekty. W 2024 roku Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych zaprezentowała odtajnioną serię banknotów z okresu PRL o kryptonimie E-71 z serii Miasta Polskie. Zostały one wyprodukowane ponad 40 lat temu na zlecenie Narodowego Banku Polskiego PRL na potrzeby ewentualnej wojny i zniszczenia PWPW.

Nominały tej wyjątkowej kolekcji obejmowały wartości od 1 do 2000 złotych. Na awersie i rewersie banknotów od 1 do 10 złotych znajdowały się wyłącznie nominały i symbole PRL, natomiast pozostałe zawierały widoki siedmiu polskich miast – Poznania, Gdańska, Katowic, Lublina, Krakowa, Warszawy i Gniezna. Pierwsze egzemplarze wyprodukowano w 1971 roku, a ostatnie o największym nominale w 1973 roku. Druk przeprowadzono w warunkach tajnych z zachowaniem ścisłej tajemnicy państwowej.

Jak wyjaśniał prezes zarządu PWPW Piotr Woyciechowski, seria posiadała poziom zabezpieczeń typowy dla tamtego okresu, czyli znak wodny, staloryt i papier zabezpieczony. Przygotowano matryce, klisze i wzorcowe banknoty umożliwiające natychmiastowy druk w innej lokalizacji, prawdopodobnie w Częstochowie. Przez lata zamknięte w skarbcu, w latach 90. trafiły do NBP, a po odtajnieniu w 2023 roku wróciły do PWPW.

Kolekcja Muzeum Papiernictwa

W sierpniu 2024 roku Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju zakupiło od warszawskiego kolekcjonera Czesława Miłczaka kolekcję 127 historycznych banknotów polskich z lat 1917–1941. Zbiór obejmuje banknoty Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego, markowe II Rzeczypospolitej, złotowe z okresu międzywojennego oraz okupacyjne tak zwane młynarki.

W kolekcji znalazło się 11 banknotów z serii Generał-Gubernatorstwa o nominałach pół, 1, 2, 5, 10, 20 i 100 marek polskich. Marki polskie wprowadzono do obiegu w kwietniu 1917 roku z datą emisji 9 grudnia 1916 roku, a funkcjonowały one w Polsce po odzyskaniu niepodległości w listopadzie 1918 roku jako waluta przejściowa. Dopiero reforma Władysława Grabskiego z 1924 roku zastąpiła je banknotami złotowymi.

Szczególnie cenne w zbiorze są nieobiegowy banknot o nominale 10 złotych, którego Bank Polski nie wprowadził do obiegu ze względu na mało czytelną klauzulę prawną, oraz wzory banknotów 1000 i 5000 złotych wydrukowane w Anglii. Te ostatnie podczas transportu morskiego z Londynu do Gdańska w 1920 roku wpadły do morza, gdyż angielscy dokerzy ulegli antypolskiej propagandzie bolszewickiej i część skrzyń wyrzucili za burtę. Bank Polski nie zdecydował się na ich emisję z uwagi na częściową utratę oraz zbyt duży nominał.

W kolekcji znalazł się też komplet 30 banknotów okupacyjnych młynarki, obejmujący przedwojenne polskie banknoty 100-złotowe z lat 1932 i 1934 z niemieckimi nadrukami oraz dwie emisje z lat 1940 i 1941. Muzeum pozyskało również rekonstrukcję banknotu o nominale 1000 złotych, którego projekt powstał w 1943 roku, a odtworzono go w 2004 roku w PWPW na podstawie odnalezionej miedzianej pramatrycy awersu i oryginalnej odbitki rewersu. Środki na zakup kolekcji zapewniło Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego wraz z Samorządem Województwa Dolnośląskiego.

Jakie banknoty są dziś najbardziej rozpoznawalne?

Współczesne banknoty różnią się wyglądem i technologią produkcji w zależności od kraju emisji. W strefie euro obowiązują jednostki o jednolitym wyglądzie w całej Unii Europejskiej, z drobnymi różnicami na rewersie wskazującymi kraj emisji. Z kolei dolary amerykańskie zachowują charakterystyczny design, który przez dekady ewoluował głównie w zakresie nowoczesnych zabezpieczeń.

Coraz więcej państw decyduje się na banknoty polimerowe, które są wykonane z tworzyw sztucznych niezawierających celulozy. Są one nie tylko bardziej odporne na zniszczenia, ale też mają dłuższy cykl życia, co przekłada się na mniejszy wpływ na środowisko. Australia jako pionier tego rozwiązania udowodniła, że można łączyć trwałość z zaawansowanymi zabezpieczeniami.

Banknot o największych rozmiarach na świecie

Z okazji stulecia powstania przeciw Hiszpanom w 1998 roku Centralny Bank Filipin wyemitował banknot o nominałach 100 000 peso, który do dziś uchodzi za największy na świecie. Jego wymiary wynoszą 35,56 na 21,59 centymetra, co pobiło poprzedni rekord należący do 1 kuana z czasów chińskiej dynastii Ming, mierzącego 22 na 33,5 centymetra. To porównanie pokazuje, jak różnorodne formaty przybierały historyczne środki płatnicze.

Pamiątkowe banknoty 0 euro

Efektownym przykładem współczesnych emisji kolekcjonerskich są pamiątkowe banknoty 0 euro z wizerunkiem Muzeum Papiernictwa, produkowane w całości z bawełnianego papieru, takiego samego jak prawdziwe banknoty euro. Zawierają one liczne zabezpieczenia, w tym hologram, mikrodruk i elementy widoczne w ultrafiolecie. Ich wytwarzaniem zajmuje się drukarnia papierów wartościowych Oberthur Technologies w Paryżu.

Każda emisja tematyczna ukazuje się w ograniczonym nakładzie, co znacząco zwiększa jej atrakcyjność wśród kolekcjonerów. W sprzedaży dostępne są dwie wersje – podstawowa oraz anniversary. Tego typu wydawnictwa, podobnie jak tradycyjne banknoty historyczne, stanowią nośnik kultury i dziedzictwa narodowego, przypominając o ważnych wydarzeniach, postaciach i osiągnięciach danego kraju.